We kennen de beelden van de oorlog in Oekraïne. Misschien zijn ze door het nieuws uit andere brandhaarden al wat naar de achtergrond verdwenen. Maar de oorlog gaat door. Al vier jaar lang. Net zo lang als de Eerste Wereldoorlog.
Wat die twee oorlogen ook gemeen hebben, zie je terug in het landschap.
Omdat de frontlijn al jaren grotendeels vastligt, is een moderne loopgravenoorlog ontstaan. Tientallen kilometers brede zones zijn veranderd in niemandsland: verpulverde dorpen, omgeploegde akkers, uitgebrande voertuigen, versplinterde bossen.
Wat 100 jaar geleden alleen op schaarse foto’s en korrelige films te zien was, kunnen we nu bijna live volgen, zelfs via Google Maps. Oorlog laat littekens achter die dieper gaan dan kapotte gebouwen. Het herschrijft het landschap zelf. Vergelijk de foto’s hieronder maar eens… Het gaat om luchtfoto’s genomen in de omgeving van Bachmoet. Dit is een stad in het oosten van Oekraine waar sinds 2022 de ‘Slag om Bachmoet woedt. De slag wordt vergeleken met die van Verdun vanwege het grote aantal doden dat tot nu toe viel in ruil voor zeer beperkte terreinwinst. Het aantel gesneuvelden aan Russische zijde zou richting de 100.000 gaan.
De stad werd maandenlang vanuit het oosten door Russische artillerie beschoten waardoor het landschap zwaar gehavend raakte. Toch wisten de Oekraiense verdedigers zich in dit maanlandschap in te graven. De Russen konden geen doorbraak forceren en groeven zich eveneens in. Hierdoor ontstonden uitgebreide loopgravenstelsels langs strategische lijnen in het landschap zoals een afwateringskanaal tussen twee wijken van Chasiv Yar (zie afbeelding hierboven).
Het gaat hier niet om een enkele verdedigingslijn. De aanvalslinies worden via communicatieloopgraven met het achterland verbonden. De afbeelding hierboven toont hoe de ooit bloeiende koolzaadvelden bij Invanivske zijn verworden tot een militair landschap. De aanvalslinie langs het drooggevallen kanaal rechts is verbonden met een tweede linie langs de smalle bosstrook links.
Plaatsen die een betere bescherming bieden dan de ondiepe loopgraven worden als vanzelf strategische locaties. Dat geldt als vanzelf voor dorpen. Huizen bieden verstopplaatsen en kelders worden in gebruik genomen als geimproviseerde bunkers. Zelfs in de kleinste plaatsjes verandert de loopgravenoorlog dan ook in nog dodelijkere stedelijke oorlogsvoering. Dorpen worden daarbij volledig van de kaart geveegd. In de indringende documentaire 2000 Meters to Andriivka (hierboven te zien) zegt de Oekraïense regisseur over de herovering van dorpen:
“We bevrijden geen plaatsen, we heroveren namen.”
Naast de dorpen zijn ook de vele stuwmeren in het gebied strategisch. Ooit voorzagen deze meren de inmiddels ontvolkte streek van vers drinkwater en elektriciteit. De meren zijn nog altijd grotendeels water gevuld. Ze vormen immers perfecte obstakels tegen het optrekken van infanterie. De foto hierboven toont het stuwmeer van Kleban Byk. Tankversperringen, te herkennen als een brede witte lijn, houden op bij de oevers van het meer. De vele Oekraïense loopgraven en geschutsposities laten daarnaast zien dat de meren ook gewilde objectieven zijn voor de Russen. Het opblazen van de dam en de vloedgolf die daarop volgt zou immers tot grootschalige chaos kunnen leiden.
Wanneer het lukt om doorbraken te forceren wordt de oorlog mobiel. Linies worden verlaten en men trekt zich terug op tweede posities. Uiteraard valt de keuze daarbij op plekken die een strategisch voordeel opleveren zoals steden, dorpen, hoogtes, dijken en bossen. De uitgestrekte vlaktes tussen deze locaties worden niemandsland: kaal, vlak en zonder plaatsen om te schuilen voor drones en artillerie. Toch moet er over deze velden worden opgerukt. Het terrein is modderig en gevuld met bomkraters. Mijnenvelden en bosstroken zorgen ervoor dat men zich niet in de breedte kan verplaatsen. Kleine collonnes moeten zich een weg door de modder banen. Door het gebrek aan beschutting zijn het makkelijke doelwitten. Hieronder is een vernietigde colonne bij Ivanivske te zien.
Een vergelijking tussen luchtfoto’s laat zien hoe uitzichtloos en vernietigend de oorlog in Oekraïne is. Als hij in de toekomst toch mocht eindigen zullen de littekens die het conflict in het landschap heeft achtergelaten misschien wel nooit helemaal verdwijnen. Ook op de voormalige slagvelden van de Eerste Wereldoorlog wordt nog altijd oorlogstuig uit de bodem gehaald. Toch bieden die slagvelden ook een sprankje hoop. Net als in Oekraïne werden de dorpen en steden in Belgie en Noord-Frankrijk volledig vernietigd maar ondanks dat werden ze vol trots herbouwd en keerden de verdreven bewoners terug. De heroverde namen gingen weer leven. Laten we hopen dat de namen Bachmoet, Chasiv Yar, Ivanivske en Andriivka die kans ook krijgen.
🎬 De film 2000 Meters to Andriivka is te zien via Picl en in het filmhuis: Film: 2000 Meters to Andriivka – Nu bij jou thuis. Picl, films online
Nova Toxandria 
Plaats een reactie